قبل از اینکه ترازنامه و صورت سود و زیان را بسازید، باید مطمئن شوید ثبتهای دوره دستکم از نظر حسابی متوازناند. سادهترین ابزار این کنترل، تراز آزمایشی است. اگر تا حالا فقط دکمهٔ «گزارش تراز» را زدهاید و عددها را نگاه کردهاید، این راهنما نشان میدهد هر ستون آن چه میگوید و وقتی تراز نمیشود، از کجا شروع کنید.
پاسخ کوتاه: تراز آزمایشی یعنی فهرست حسابهای دفتر کل با گردش و ماندهٔ بدهکار و بستانکار هر حساب تا یک تاریخ مشخص. چون هر سند حسابداری بدهکار و بستانکارِ برابر دارد، جمع ستون بدهکار و جمع ستون بستانکار باید با هم برابر باشند. برابر بودن این دو جمع یعنی ثبتها از نظر حسابی متوازناند؛ ولی ثابت نمیکند که هیچ اشتباهی در کار نیست.
تراز آزمایشی چیست و چه کاربردی دارد؟
تراز آزمایشی گزارشی است که ماندهٔ همهٔ حسابها را در یک جدول کنار هم میگذارد. اساس آن روش حسابداری دوطرفه است: هر رویداد مالی دستکم دو حساب را درگیر میکند و جمع بدهکارِ هر سند با جمع بستانکارش برابر است. پس جمع کل بدهکارها و بستانکارهای همهٔ حسابها هم باید برابر باشد.

این گزارش سه کاربرد اصلی دارد:
- کنترل دفاتر: نابرابری دو جمع یعنی جایی ثبت یکطرفه، ثبت در طرف اشتباه یا اشتباه در جمع و نقل داریم.
- مبنای صورتهای مالی: ترازنامه و صورت سود و زیان از روی ماندههای همین گزارش، پس از ثبت اسناد اصلاحی، ساخته میشوند.
- مرور سریع وضعیت حسابها: حسابی که ماندهٔ غیرعادی دارد، مثل صندوق بستانکار، در یک نگاه دیده میشود.
انواع تراز آزمایشی: دو ستونی، چهار ستونی و بیشتر
این گزارش بر اساس تعداد ستونهای عددیاش نامگذاری میشود. هرچه ستونها بیشتر باشند، گزارش اطلاعات بیشتری از گردش حساب میدهد.
| نوع تراز | ستونهای عددی | چه نشان میدهد؟ |
|---|---|---|
| دو ستونی | ماندهٔ بدهکار، ماندهٔ بستانکار | فقط ماندهٔ نهایی هر حساب |
| چهار ستونی | گردش بدهکار، گردش بستانکار، ماندهٔ بدهکار، ماندهٔ بستانکار | جمع گردش هر طرف و ماندهٔ حاصل از آن |
| شش ستونی | ماندهٔ ابتدای دوره، گردش طی دوره، ماندهٔ پایان دوره (هر کدام بدهکار و بستانکار) | ماندهٔ قبلی، تغییر همین دوره و ماندهٔ نهایی هر حساب |
| هشت ستونی | ستونهای شش ستونی بهعلاوهٔ گردش بدهکار و بستانکار از ابتدای سال مالی تا تاریخ گزارش | علاوه بر تغییر دوره، گردش انباشتهٔ سال تا امروز |
در عمل، تراز چهار ستونی رایجترین قالب است، چون هم گردش و هم مانده را نشان میدهد. تراز شش و هشت ستونی برای گزارشگیری میاندورهای مفید است؛ جایی که میخواهید بدانید در همین ماه یا فصل چه اتفاقی برای هر حساب افتاده است. ترتیب و نام دقیق ستونها در نرمافزارهای مختلف کمی فرق دارد.
سطح تراز: کل، معین و تفصیلی
آن را میتوان در هر سطح از سرفصل حسابها گرفت:
- تراز کل: هر سطر یک حساب کل است، مثل «موجودی نقد و بانک» یا «حسابهای دریافتنی».
- تراز معین: هر حساب کل به حسابهای معینش باز میشود، مثل «بانک ملت – جاری».
- تراز تفصیلی: ریزترین سطح، مثلاً تکتک مشتریان یا پروژهها.
برای کنترل توازن دفاتر، تراز کل کافی است. برای پیدا کردن ریشهٔ یک ماندهٔ غیرعادی، باید از کل به معین و از معین به تفصیلی پایین بروید.
تراز آزمایشی چطور تهیه میشود؟
اگر دستی کار کنید، مراحل تهیهٔ تراز آزمایشی این است:
-
همهٔ اسناد دوره را ثبت کنید و از کامل بودنشان مطمئن شوید. سند ناقص یا ثبتنشده، تراز را بیمعنا میکند. قطعی کردن اسناد را بگذارید برای بعد از بررسی تراز.
-
اسناد را به دفتر کل منتقل کنید. هر ردیف سند در حساب مربوطش در ستون بدهکار یا بستانکار مینشیند.
-
جمع گردش بدهکار و بستانکار هر حساب را حساب کنید.
-
ماندهٔ هر حساب را تعیین کنید. مانده برابر است با تفاوت دو گردش و در طرفی قرار میگیرد که گردش بزرگتری دارد.
-
حسابها را به ترتیب کدشان در جدول بنویسید. معمولاً داراییها، بدهیها، حقوق مالکانه، درآمدها و هزینهها.
-
ستونها را جمع بزنید و دو جمع را مقایسه کنید.
در نرمافزار حسابداری، مراحل ۲ تا ۶ خودکار انجام میشوند و کار شما به مرحلهٔ اول و بررسی نتیجه خلاصه میشود.
مثال تراز آزمایشی دو ستونی
این مثال فرضی است و فقط ساختار گزارش را نشان میدهد. یک شرکت خدماتی کوچک در پایان ماه این ماندهها را دارد (اعداد به ریال):
| کد | نام حساب | ماندهٔ بدهکار | ماندهٔ بستانکار |
|---|---|---|---|
| ۱۱۱ | موجودی نقد و بانک | ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ۱۱۳ | حسابهای دریافتنی | ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ۱۲۱ | اثاثه و تجهیزات | ۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ۲۱۱ | حسابهای پرداختنی | ۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ۳۱۱ | سرمایه | ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ۴۱۱ | درآمد خدمات | ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ۵۱۱ | هزینهٔ حقوق | ۴۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ۵۱۲ | هزینهٔ اجاره | ۳۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| جمع | ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
دو جمع برابرند، پس از نظر حسابی ثبتها متوازناند. دقت کنید که داراییها و هزینهها ماندهٔ بدهکار دارند و بدهیها، سرمایه و درآمدها ماندهٔ بستانکار. حسابی که خلاف این ماهیت مانده داشته باشد (بهجز حسابهای کاهنده مثل استهلاک انباشته)، اولین جایی است که باید بررسی شود.
وقتی تراز آزمایشی تراز نمیشود: علتها و راه پیدا کردن اشتباه
اگر جمع بدهکار و بستانکار برابر نیست، اختلاف را حساب کنید و این آزمونهای ساده را به ترتیب انجام دهید:

- اختلاف دقیقاً برابر مبلغ یک ردیف است؟ احتمالاً یک طرف ثبت جا افتاده یا یک حساب در جمع تراز از قلم افتاده است.
- اختلاف دو برابر مبلغ یک ردیف است؟ آن ردیف در طرف اشتباه نشسته است؛ مثلاً بهجای بدهکار، بستانکار ثبت شده. نصف اختلاف را در ردیفها جستوجو کنید.
- اختلاف بر ۹ بخشپذیر است؟ احتمالاً رقمها جابهجا نوشته شدهاند، مثل ۵۴ بهجای ۴۵، یا یک صفر کم و زیاد شده است.
- هیچکدام؟ جمع ستونهای هر حساب و انتقال ماندهها را دوباره کنترل کنید.
در بیشتر نرمافزارهای حسابداری، سندی که جمع بدهکار و بستانکارش برابر نباشد ثبت قطعی نمیشود. پس در عمل، تراز نشدن بیشتر در دفاتر دستی و اکسل پیش میآید.
اشتباهاتی که تراز آزمایشی نشان نمیدهد
برابر بودن دو جمع، فقط یعنی توازن حسابی برقرار است. این اشتباهات در تراز آزمایشی دیده نمیشوند:
-
جاافتادن کامل یک سند: سند اصلاً ثبت نشده؛ نه بدهکار، نه بستانکار؛ پس توازن به هم نمیخورد.
-
ثبت در حساب اشتباه: مثلاً هزینهٔ اجاره در حساب هزینهٔ حقوق. جمعها درست است ولی ماندهٔ هر دو حساب غلط است.
-
ثبت تکراری: یک سند دو بار ثبت شده؛ هر دو طرف به یک اندازه زیاد شدهاند.
-
مبلغ اشتباه در هر دو طرف: اگر عدد غلط در بدهکار و بستانکار یکسان نوشته شود، تراز برقرار میماند.
-
ثبت معکوس: حساب بدهکار و بستانکار جابهجا ثبت شده؛ مثلاً در پرداخت به تأمینکننده، حساب پرداختنی بهجای بدهکار، بستانکار شده است. جمع دو طرف باز هم برابر است.
-
اشتباههای جبرانکننده: دو اشتباه هماندازه در جهت مخالف که اثر هم را خنثی میکنند.
برای پیدا کردن این خطاها، آن را با ابزارهای دیگر کامل کنید: مرور حسابهای مهم در سطح تفصیلی، مغایرتگیری بانکی و تطبیق ماندهٔ طرف حسابها با خود مشتری یا تأمینکننده.
تراز آزمایشی در نرمافزار حسابداری
وقتی اسناد در نرمافزار ثبت میشوند، این گزارش دیگر جدولی نیست که دستی ساخته شود؛ گزارشی است که از روی اسناد ثبتشده آماده میشود. در نرمافزار حسابداری ابری آواحساب گزارش تراز آزمایشی در کنار دفتر روزنامه، ترازنامه و صورت سود و زیان در دسترس است. با گزارش مرور حساب چندسطحی هم میتوانید حسابها را در سطحهای مختلف مرور کنید تا ریشهٔ یک ماندهٔ غیرعادی را پیدا کنید.
جمعبندی
تراز آزمایشی فهرست همهٔ حسابها با گردش یا ماندهٔ بدهکار و بستانکار است و برابری دو جمع آن، اولین آزمون سلامت دفاتر است. تراز دو ستونی فقط مانده را نشان میدهد و تراز چهار ستونی گردش و مانده را با هم. اگر تراز نمیشود، از اندازهٔ اختلاف شروع کنید. اگر هم تراز شد، فراموش نکنید که ثبت در حساب اشتباه، ثبت تکراری و سند جاافتاده هنوز ممکن است در دفاتر باشند.
برای اینکه تراز آزمایشی و بقیهٔ گزارشهای مالی را همیشه بهروز داشته باشید، در آواحساب ثبتنام کنید یا قیمت نرمافزار حسابداری آواحساب را ببینید. راهنماهای دیگر را هم در وبلاگ آواحساب بخوانید.
سوالات متداول
فرق تراز آزمایشی با ترازنامه چیست؟
این گزارش داخلی و کنترلی است که همهٔ حسابها، از جمله درآمدها و هزینهها، را فهرست میکند. ترازنامه یکی از صورتهای مالی رسمی است و فقط داراییها، بدهیها و حقوق مالکانه را در یک تاریخ نشان میدهد. ترازنامه از روی ماندههای تراز آزمایشی پس از اصلاحات پایان دوره ساخته میشود.
تراز آزمایشی چهار ستونی بهتر است یا دو ستونی؟
برای بیشتر کارها تراز چهار ستونی بهتر است، چون علاوه بر مانده، جمع گردش بدهکار و بستانکار هر حساب را هم نشان میدهد. با آن میتوانید ببینید یک حساب کممانده در واقع گردش زیادی داشته یا نه. تراز دو ستونی برای نگاه سریع به ماندهها کافی است.
اگر تراز آزمایشی تراز باشد، یعنی دفاتر بیاشتباه است؟
نه. تراز بودن فقط یعنی جمع بدهکار و بستانکار برابر است. ثبت در حساب اشتباه، ثبت تکراری، سند جاافتاده و اشتباههای جبرانکننده با تراز بودن گزارش هم ممکن است وجود داشته باشند.
تراز آزمایشی را چه زمانی باید گرفت؟
آن را دستکم در پایان هر ماه و حتماً قبل از بستن حسابها در پایان سال مالی بگیرید. گرفتن تراز قبل و بعد از ثبت اسناد اصلاحی پایان دوره هم کمک میکند اثر هر اصلاح را جدا ببینید.
چرا بعضی حسابها در تراز آزمایشی ماندهٔ خلاف ماهیت دارند؟
ماندهٔ خلاف ماهیت، مثل صندوق بستانکار یا حساب پرداختنیِ بدهکار، معمولاً نشانهٔ اشتباه ثبت است، ولی گاهی دلیل واقعی دارد. صندوق بستانکار تقریباً همیشه اشتباه است، چون صندوق نمیتواند کمتر از صفر پول داشته باشد. حساب پرداختنیِ بدهکار ممکن است پیشپرداخت به تأمینکننده باشد که باید در حساب درستش طبقهبندی شود.